Một người phụ nữ đã để lại di sản bằng lòng từ bi và những công trình vượt thời gian
Lịch sử Việt Nam không chỉ được viết nên bởi những vị vua, những danh tướng hay những trận chiến lẫy lừng.
Lịch sử còn ghi nhớ những con người đã chọn cách dựng xây, gìn giữ văn hóa và để lại cho hậu thế những công trình trường tồn cùng thời gian.
Trong số đó, Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc (1595–1660) là một nhân vật đặc biệt.
Bà không nổi tiếng bởi những chiến công ngoài chiến trận, cũng không trực tiếp điều binh khiển tướng, nhưng tên tuổi của bà đã gắn liền với Chùa Bút Tháp – một trong những kiệt tác kiến trúc Phật giáo đẹp nhất Việt Nam. Chính lòng hướng Phật, trí tuệ và tâm nguyện vì cộng đồng đã góp phần biến ngôi chùa cổ ở vùng Kinh Bắc thành một di sản văn hóa, kiến trúc và nghệ thuật được gìn giữ suốt gần bốn thế kỷ.
Người phụ nữ tài đức giữa thời đại nhiều biến động
Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc sinh năm 1595, là con gái của Chúa Trịnh Tráng. Ngay từ nhỏ, bà nổi tiếng thông minh, đọc thông chữ Hán, am hiểu chữ Nôm và kinh sử. Trong bối cảnh mà rất ít phụ nữ được học hành bài bản, tri thức của bà được xem là hiếm có.
Theo sử sách, cuộc đời bà trải qua nhiều biến cố. Ban đầu bà là phu nhân của Cường Quận công Lê Trụ, sau đó theo sự sắp đặt của triều đình trở thành Hoàng hậu của vua Lê Thần Tông vào năm 1630. Cuộc hôn nhân đặc biệt này từng gây nhiều tranh luận trong triều đình và được ghi chép trong chính sử.
Sau những biến động ấy, thay vì lựa chọn cuộc sống quyền quý nơi cung cấm, bà tìm đến cửa Phật như một con đường hướng thiện và bình an.
Người phụ nữ dành trọn tâm huyết cho Chùa Bút Tháp
Khi xuất gia, bà lấy pháp danh Diệu Viên, pháp hiệu Pháp Tính, dành nhiều thời gian nghiên cứu giáo lý nhà Phật, đặc biệt là Kinh Kim Cương.
Từ lòng sùng kính ấy, bà phát tâm công đức để mở rộng Chùa Bút Tháp vào năm 1647.
Không chỉ dâng cúng tài vật, bà còn nhiều lần xin Chúa Trịnh Tráng cấp ruộng làm hương hỏa, tạo nguồn kinh phí lâu dài để duy trì việc tu hành, hương khói và bảo tồn ngôi chùa.
Những tấm bia đá còn lưu giữ tại Chùa Bút Tháp đến nay vẫn ghi nhận công lao to lớn của bà đối với công cuộc trùng tu và mở rộng ngôi cổ tự.
Đó không chỉ là một nghĩa cử tôn giáo.
Đó còn là tầm nhìn của một người mong muốn kiến tạo một trung tâm văn hóa và Phật giáo bền vững cho nhiều thế hệ.
Khi những người thợ Kinh Bắc tạo nên một kiệt tác
Sau khi việc mở rộng được khởi xướng, những toán thợ mộc, thợ đá và nghệ nhân chạm khắc tài hoa bậc nhất vùng Kinh Bắc đã hội tụ về Chùa Bút Tháp.
Không có bản vẽ kỹ thuật như ngày nay.
Không có máy móc hiện đại.
Chỉ bằng kinh nghiệm, sự khéo léo và tinh thần sáng tạo, họ đã dựng nên một quần thể kiến trúc mang giá trị nghệ thuật đặc biệt.
Những cột gỗ lim đồ sộ.
Những mái chùa cong mềm mại.
Những mảng chạm khắc tinh xảo.
Những bức phù điêu sống động.
Mọi chi tiết đều phản ánh trình độ kỹ thuật xây dựng và mỹ thuật đạt đến đỉnh cao của thế kỷ XVII.
Đó là thành quả của những người thợ Việt đã gửi trọn tài năng vào từng viên đá, từng thớ gỗ và từng nét chạm.
Tháp Báo Nghiêm – Biểu tượng của nghệ thuật xây dựng Việt Nam
Một trong những dấu ấn nổi bật nhất của Chùa Bút Tháp là Tháp Báo Nghiêm.
Ngọn tháp đá nhiều tầng được xây dựng với kết cấu cân đối, vững chắc và nghệ thuật chế tác tinh xảo.
Sau gần 400 năm, công trình vẫn đứng hiên ngang giữa vùng Kinh Bắc, trở thành biểu tượng của kiến trúc Phật giáo Việt Nam.
Không chỉ mang giá trị tâm linh, Tháp Báo Nghiêm còn thể hiện trình độ thiết kế, kỹ thuật xây dựng và khả năng chế tác đá đáng kinh ngạc của các nghệ nhân Việt Nam thế kỷ XVII.
Kiệt tác Phật Bà nghìn mắt nghìn tay
Nếu Tháp Báo Nghiêm là linh hồn của kiến trúc đá thì tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn lại là đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc gỗ Việt Nam.
Pho tượng được tạo tác với hàng nghìn cánh tay và đôi mắt, kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật tạo hình, mỹ thuật truyền thống và triết lý Phật giáo.
Đến nay, đây vẫn được xem là một trong những bảo vật nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, thể hiện tài năng vượt bậc của các nghệ nhân Kinh Bắc.
Không chỉ là người công đức, mà còn là người gìn giữ văn hóa dân tộc
Ngoài những đóng góp đối với Chùa Bút Tháp, Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc còn được biết đến là người có học thức uyên bác.
Một số tài liệu từng cho rằng bà có liên hệ với việc biên soạn “Chỉ Nam Ngọc Âm Giải Nghĩa” – một tác phẩm Hán Nôm bằng văn vần có giá trị lớn trong việc gìn giữ tiếng Việt. Tuy nhiên, giới nghiên cứu hiện vẫn còn những ý kiến khác nhau về tác giả của tác phẩm này, nên chưa thể khẳng định chắc chắn vai trò của bà.
Điều được nhiều tư liệu thống nhất là bà dành nhiều tâm huyết cho việc phát triển Phật giáo, khuyến khích con cháu tiếp tục công cuộc trùng tu và gìn giữ Chùa Bút Tháp. Các bia ký tại chùa cho thấy nhiều thành viên trong dòng tộc của bà đã tiếp nối truyền thống ấy, góp phần đưa nơi đây trở thành một trung tâm Phật giáo lớn dưới thời Lê Trung Hưng.
Di sản còn mãi với thời gian
Ngày nay, bước chân vào Chùa Bút Tháp, du khách không chỉ chiêm ngưỡng một ngôi chùa cổ.
Họ đang đứng trước một công trình kết tinh từ trí tuệ của những nghệ nhân Việt Nam, lòng thành kính của các bậc tiền nhân và sự bảo trợ của một người phụ nữ đã dành trọn tâm huyết cho văn hóa dân tộc.
Gần 400 năm đã trôi qua, những mái chùa, những cột gỗ lim, Tháp Báo Nghiêm và pho tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn vẫn kể lại câu chuyện về một thời kỳ rực rỡ của kiến trúc Việt Nam.
Trong câu chuyện ấy, Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc được hậu thế nhớ đến không chỉ với danh vị Hoàng hậu, mà còn là người đã góp phần quan trọng vào việc kiến tạo, gìn giữ và trao truyền một di sản kiến trúc – văn hóa vô giá cho các thế hệ mai sau.
Đó là giá trị bền vững của một công trình lớn: không chỉ được xây bằng gỗ, đá và bàn tay người thợ, mà còn được dựng nên từ trí tuệ, lòng từ bi và khát vọng lưu giữ bản sắc dân tộc.